W marcu 2003 r. UE i NATO podpisały pakiet porozumień "Berlin-Plus", na które składają się: umowa w sprawie wymiany informacji niejawnych; zapewnienie UE dostępu do planowania operacyjnego NATO oraz określonych sił i wspólnych zasobów NATO; europejskie opcje dowodzenia w ramach NATO dla operacji prowadzonych przez UE, w tym rozwinięcie europejskiej roli Zastępcy Naczelnego Dowódcy Sił Sojuszniczych NATO w Europie (SACEUR), a także adaptacja systemu planowania obronnego NATO uwzględniającego dostępność sił dla operacji UE. Mechanizm jest w praktyce wykorzystywany w Bośni i Hercegowinie (BiH) na potrzeby wojskowej operacji UE (EUFOR Althea).

Przyczyny impasu w relacjach UE – NATO. Stanowisko Turcji

Politycznie stosunki NATO – UE znajdują się w stanie pata. Współpracę operacyjną uniemożliwia brak zgody Turcji na zawarcie przez Cypr technicznego porozumienia o wymianie informacji niejawnych z NATO oraz błędna interpretacja przez Ankarę pakietu porozumień z Nicei dotyczących współpracy UE – NATO, który Turcja chce rozszerzyć na misje cywilne.

Przyczyny impasu, oprócz problemów związanych z kwestią cypryjską i blokowaniem procesu akcesyjnego Turcji, tkwią również w niedopasowaniu istniejących rozwiązań instytucjonalnych do rozwoju EPBiO (wzrost ambicji i możliwości UE; zacieranie się podziału na misje wojskowe i cywilne). Ankara zawęża dyskusję na forum wspólnych spotkań Rady Północnoatlantyckiej (NAC) i Komitetu Politycznego i Bezpieczeństwa UE (PSC) do tematu unijnej operacji wojskowej w BiH, która jest prowadzona z „wykorzystaniem środków i zasobów NATO”. Turcja konsekwentnie sprzeciwia się wniesieniu pod obrady innych tematów niż operacyjne, których podjęcie oznaczałoby możliwość udziału w dyskusji Cypru. Rzutuje to na możliwości współpracy UE i NATO w ramach operacji w Afganistanie i Kosowie oraz powoduje osłabienie zdolności misji unijnych do realizacji ich mandatu.

Inicjatywy dotyczące poprawy relacji UE – NATO

Podczas seminarium zorganizowanego w Paryżu w dniu 7 lipca 2008 r. francuska Prezydencja UE przedstawiła koncepcję powołania „Grupy wysokiego szczebla” ds. koordynacji działań operacyjnych UE i NATO w Kosowie i Afganistanie. W skład GWS mieliby wejść: Sekretarz Generalny NATO, Wysoki Przedstawiciel UE ds. WPZiB, SACEUR oraz dowódcy operacji UE - zależnie od przedmiotu rozmów – oraz przedstawiciel Komisji Europejskiej. Spotkania miałyby charakter nieformalny (bez agendy i zapisu). GWS zapewniałaby lepszą koordynację działań obu organizacji poprzez utworzenie:

• forum dialogu na temat operacji NATO i UE (przed rozpoczęciem operacji na etapie planowania oraz w jej trakcie);
• forum wymiany informacji na temat strategicznych aspektów prowadzonych operacji.

W gestii członków GWS pozostawałaby implementacja jej uzgodnień w NATO i UE oraz raportowanie odpowiednio do Rady Północnoatlantyckiej NATO oraz Komitetu Politycznego i Bezpieczeństwa UE (Political Security Commitee). Częstotliwość spotkań uzależniona byłaby od potrzeb oraz decyzji Sekretarza eneralnego NATO i Rady UE. Inicjatywa ma wzmacniać, a nie zastępować istniejące mechanizmy współpracy i jednocześnie sprzyjać ich usprawnieniu.

W listopadzie 2008 r. państwa nordyckie (Dania, Finlandia, Islandia, Norwegia i Szwecja) przedstawiły non-paper dotyczący relacji UE – NATO. Zawarte w nim zostały między innymi postulaty:

• pełniejszego udziału państw pozaunijnych w misjach i operacjach EPBiO;
• zacieśnienia współpracy w ramach ćwiczeń zarządzania kryzysowego;
• ustanowienia cyklicznych wspólnych sesji grup roboczych UE i NATO;
• zacieśnienia współpracy Europejskiej Agencji Obrony z NATO (z uwzględnieniem udziału Turcji w poszczególnych programach Agencji);
• zaktywizowania istniejących komórek łącznikowych i uruchomienia programów wymiany urzędników.

W grudniu 2008 r. non-paper na temat relacji UE – NATO przedstawiła Turcja. Propozycje Ankary obejmują następujące kwestie:

• przegląd dotychczasowej realizacji Nice Implementation Document, dotyczącego współpracy operacyjnej UE z państwami trzecimi;
• zintensyfikowanie współpracy w ramach Grupy UE – NATO ds. Rozwoju Zdolności;
• powołanie Nieformalnej Grupy Konsultacyjnej NATO-UE (NATO-EU Informal Consultation Group; nawiązanie do propozycji francuskiej);
• zwołanie nieformalnego spotkania „grupy przyjaciół Afganistanu” (na wzór spotkania „przyjaciół Kosowa” z lipca 2008 r.).

Przedstawione inicjatywy nie zostały dotychczas zmaterializowane.

Polska konsekwentnie opowiada się za pogłębianiem współpracy UE – NATO. Decyduje o tym nie tylko skala zaangażowania polskich żołnierzy i policjantów służących w misjach NATO i UE w Kosowie i Afganistanie, ale również szerszy kontekst polityczny i przyszłość współpracy transatlantyckiej. Impas w relacjach obu organizacji może sprzyjać próbom przenoszenia punktu ciężkości relacji transatlantyckich w wymiarze bezpieczeństwa na forum stosunków UE – USA, z wszelkimi tego konsekwencjami dla Sojuszu. Pozytywnie odnosimy się do propozycji utworzenia Grupy Wysokiego Szczebla. Formuła taka nie stanowi jednak odpowiedzi na istniejące polityczne trudności. Powołanie GWS nie może zwalniać z poszukiwania rozwiązań systemowych pozwalających na rzeczywistą współpracę w obszarze teatru działań operacyjnych i „na poziomie Brukseli” (przełamanie impasu zależne jest przede wszystkim od woli politycznej stolic, a te pozostają poza strukturą postulowanego mechanizmu konsultacyjnego). Na poparcie zasługują również propozycje państw skandynawskich, które mogą być traktowane jako wyjście naprzeciw argumentom Turcji, która wielokrotnie kwestionowała skuteczność istniejących mechanizmów angażowania nieunijnych państw NATO w operacje UE.