Unia Europejska jest aktywna we wszystkich fazach zarządzania kryzysowego, począwszy od zapobiegania kryzysom i przygotowania na nie, a skończywszy na reagowaniu i wsparciu odbudowy po sytuacji kryzysowej.

Działalność UE w zakresie reagowania na sytuacje kryzysowe została zapoczątkowana w 1992 r. przez Biuro ds. Pomocy Humanitarnej (ECHO) Komisji Europejskiej. ECHO realizuje swój mandat poprzez współpracę z organizacjami pozarządowymi, agendami ONZ oraz Czerwonym Krzyżem. Dostarcza pomoc humanitarną państwom spoza UE.

Od wprowadzenia w 1993 r. podziału na trzy filary UE (Traktat z Maastricht) tematyka zarządzania kryzysowego zaczęła rozwijać się dwutorowo – w ramach filaru I (Wspólnota Europejska) gdzie inicjatywa należy do Komisji Europejskiej (KE) oraz w ramach filaru II (Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeństwa - WPZiB), który ma charakter współpracy międzyrządowej.

Można wyróżnić następujące narzędzia w zakresie zarządzania kryzysowego w ramach filaru I:

1. Instrument Stabilności (IS) – instrument finansowy KE, funkcjonujący od 2007 r. Zastąpił on tzw. Rapid Reaction Mechanism (RRM) ustanowiony w 2001 r. Celem IS jest zapewnienie szybkiej reakcji na kryzys i podjęcie kroków w celu stabilizacji na miejscu kryzysu, podczas gdy pomoc długoterminowa jest jeszcze w fazie planowania. IS jest zarządzany przez Dyrekcję Generalną - Stosunki Zewnętrzne (Directorate-General for External Relations - DG RELEX). IS może finansować projekty krótkoterminowe tj. trwające nie więcej niż 18 m-cy. Może być uruchomiony w reakcji na kryzys (70% dostępnych funduszy przeznaczona jest właśnie na ten cel) lub w celu przygotowania na sytuację kryzysową. W ramach IS finansowane jest szeroki zakres projektów, m.in. wsparcie w zakresie mediacji, budowania zaufania, tymczasowej administracji, wzmocnienia rządów prawa, przejściowego wymiaru sprawiedliwości.
2. Mechanizm Ochrony Ludności funkcjonujący od 2001 r. i administrowany przez Dyrekcję Generalną ds. Środowiska (Directorate-General for Environment - DG ENV). Celem Mechanizmu jest dostarczenie, na prośbę państwa dotkniętego, wsparcia w przypadku wystąpienia poważnej sytuacji kryzysowej (naturalnej lub spowodowanej przez człowieka). Może on być uruchomiony na terenie UE, jak i poza nią. W ramach Mechanizmu zostało utworzone Centrum Monitoringu i Informacji, które pracuje całą dobę i koordynuje udzielanie pomocy.
3. Biuro ds. Pomocy Humanitarnej KE - ECHO (patrz wyżej).

Głównym narzędziem filaru II jest Europejska Polityka Bezpieczeństwa i Obrony (EPBiO). Jej celem jest wzmocnienie zdolności UE, zarówno cywilnych jak i wojskowych, w zakresie zapobiegania kryzysom oraz reagowania na nie. W odniesieniu do cywilnych aspektów zarządzania kryzysowego, Rada Europejska obradująca w Feira w 2000 r. wskazała cztery priorytetowe obszary, w ramach których powinny być rozwijane zdolności: policja, rządy prawa, cywilna administracja, ochrona ludności.

W ramach EPBiO prowadzone są operacje wojskowe i cywilne. Należy zauważyć, że liczba operacji zarządzania kryzysowego UE stale rośnie. Mapa działań obejmuje Bałkany, Kaukaz, region Morza Śródziemnego i Bliski Wschód, ale także tak odległe obszary jak Afryka czy Azja. UE prowadzi operacje autonomicznie lub we współpracy z innymi organizacjami. Zakres operacji, które UE może realizować został określony bardzo szeroko. Traktat o Unii Europejskiej wskazuje w art. 17 ust. 2, że Unia może przeprowadzać misje humanitarne i ratunkowe, misje utrzymania pokoju oraz misje zbrojne zarządzania kryzysowego, w tym przywracania pokoju (tzw. misje petersberskie). Traktat Lizboński zakłada (art. 28b) rozszerzenie tego katalogu o działania rozbrojeniowe, misje doradztwa wojskowego i wsparcia, misje zapobiegania konfliktom i misje zbrojne służące stabilizacji sytuacji po konfliktach. Określono w nim także, że operacje UE mogą służyć walce z terroryzmem oraz wspieraniu państw trzecich w zwalczaniu terroryzmu na ich terytoriach.

Głównym ciałem politycznym podejmującym decyzje w zakresie zarządzania kryzysowego w II filarze jest Rada ds. Ogólnych i Stosunków Zewnętrznych (GAERC). Wspierają ją następujące grupy i komitety: Komitet Polityczny i Bezpieczeństwa (Political and Security Committee – PSC), Komitet Wojskowy (Military Committee - MC), Grupa Polityczno-Wojskowa (Politico-Military Group – PMG), Komitet ds. Cywilnych Aspektów Zarządzania Kryzysowego (Civilian Aspects of Crisis Management – CIVCOM). Więcej informacji nt. instytucji EPBiO - tutaj.

Link do bazy danych zawierającej dokumenty związane z zarządzaniem kryzysowym oraz operacjami cywilnymi UE: https://esdp.consilium.europa.eu/StartApp.aspx

Ogłoszenia o naborze ekspertów narodowych do udziału w operacjach cywilnych: http://www.consilium.europa.eu/showPage.aspx?id=1595&lang=en

Zarządzania kryzysowe w NATO

Rola NATO w zarządzaniu kryzysowym wykracza poza operacje wojskowe. Poza priorytetowym zadaniem Sojuszu jakim jest kolektywna obrona, NATO angażuje się w obronę przed terroryzmem, zapobieganie kryzysom oraz operacje reagowania kryzysowego. Reaguje na różnego rodzaju kryzysy: polityczne, wojskowe, humanitarne, katastrofy naturalne. Proces zarządzania kryzysowego NATO obejmuje następujące fazy: ostrzeganie i alarmowanie, ocena sytuacji, przyjęcie opcji reagowania, planowanie i realizacja oraz powrotu do sytuacji wyjściowej.

Można wyróżnić następujące rodzaje operacji realizowane przez Sojusz: akcje ratownicze i humanitarne, działania z zakresu budowania, wymuszania i utrzymania pokoju. NATO prowadzi operacje autonomicznie (na Bałkanach, na Morzu Śródziemnym, w Afganistanie) lub wspiera inne organizacje międzynarodowe (np. Unię Afrykańską w Sudanie oraz w Somalii). Współpracuje z innymi organizacjami międzynarodowymi oraz m.in. z krajami partnerskimi Sojuszu, państwami Dialogu Śródziemnomorskiego, Inicjatywy Stambulskiej, a także z organizacjami pozarządowymi.

Głównym ciałem politycznym podejmującym decyzje w zakresie zarządzania kryzysowego jest Rada Północnoatlantycka (NAC). Wspierają ją następujące grupy: Grupa Koordynacji Polityki (Policy Coordination Group - PCG), Komitet Polityczny (Political Committee - PC), Komitet Wojskowy (Military Committee - MC), Wysoki Komitet ds. Planowania Cywilnego (Senior Emergency Planning Committee – SCEPC). Więcej informacji na stronie internetowej NATO.

W ramach Sojuszu wdrażane są następujące systemy, celem usprawnienia procesu zarządzania w czasie kryzysu: System Reagowania Kryzysowego (NATO Crisis Response System - NCRS), System Ostrzegania i Alarmowania (NATO Intelligence and Warning System  - NIWS), System Planowania Operacyjnego (NATO’s Operational Planning System) i System uzgodnień z zakresu zarządzania kryzysowego w ramach planowania cywilnego (NATO Civil Emergency Planning Crisis Management Arrangements - CEP CMA).

Znaczące miejsce w polityce Sojuszu zajmuje cywilne planowanie kryzysowe (Civil Emergency Planning - CEP). Celem jego jest wspieranie operacji prowadzonych przez Sojusz oraz władz narodowych w przypadku kryzysu, a także w przypadku ataków z bronią biologiczną, chemiczną i nuklearną Znaczenie CEP wzrosło po atakach terrorystycznych z 11 września 2001 r. i wiąże się z zagwarantowaniem bezpieczeństwa ludności cywilnej. Mimo tego, że przygotowanie na wypadek zagrożeń leży w kompetencji poszczególnych państw członkowskich, to na poziomie NATO wysiłek skupiony jest na harmonizacji wybranych procedur i zdolności. Organem zarządzającym CEP jest SCEPC.

W ramach CEP, w 1998 r., zostało utworzone Euroatlantyckie Centrum Reagowania Kryzysowego (Euro-Atlantic Disaster Coordination Centre –EADRCC), które pracuje w systemie 24/7. EADRCC odbiera prośby o pomoc państw dotkniętych poważnymi katastrofami i koordynuje udzielanie pomocy przez państwa członkowskie i partnerskie Sojuszu. Ponadto, współpracuje z centrami reagowania kryzysowego innych organizacji.

Ćwiczenia zarządzania kryzysowego w NATO i UE

Ćwiczenia z zakresu zarządzania kryzysowego są prowadzone zarówno przez NATO jak i przez UE. Organizacje przeprowadzają ćwiczenia aplikacyjnie tj. bez realnego angażowania sił i środków państw w terenie (natowskie CMX i unijne CME) oraz ćwiczenia polowe wymagające realnego wydzielenia zasobów. Obie organizacje wspierają także przeprowadzanie międzynarodowych ćwiczeń z zakresu zarządzania kryzysowego przez poszczególne państwa członkowskie.

CMX są corocznym przedsięwzięciem podejmowanym przez NATO począwszy od  1998 roku. Scenariusz ćwiczeń dotyczy uruchomienia zasady kolektywnej obrony wobec agresji w stosunku do jednego z sojuszników (odniesienie do art. 5 Traktatu Waszyngtońskiego) lub udziału jednostek NATO w działaniach stabilizacyjnych w ramach mandatu ONZ (operacje nie dotyczące art. 5 TW). Uczestniczą w nim najwyższe władze Sojuszu i przedstawiciele państw członkowskich. Organizatorem ćwiczenia jest Sekretarz Generalny NATO. Podczas ćwiczenia doskonalone są procedury podejmowania decyzji w sytuacji narastania zagrożenia i konieczności przeprowadzania operacji reagowania kryzysowego. Stanowią one także okazję do zacieśnienia współpracy z krajami partnerskimi NATO, które często zapraszane są do uczestnictwa w CMX.

CME prowadzone są przez UE od 2002 r., jednak w odróżnień od CMX nie jest to przedsięwzięcie coroczne (przerwa w latach 2005-2007 r.). Celem ćwiczeń unijnych jest zazwyczaj sprawdzenie struktur, procedur i mechanizmów zarządzania kryzysowego UE, współpracy cywilno-wojskowej oraz interakcji między instytucjami UE a państwami członkowskimi. W ćwiczeniach uczestniczy personel cywilny i wojskowy w stolicach państw członkowskich UE, przedstawiciele instytucji unijnych w Brukseli: Rady UE, Komisji Europejskiej, Agencji Rady UE, a także Sekretarz Generalny - Wysoki Przedstawiciel ds. Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa. Udział innych organizacji międzynarodowych obejmuje zazwyczaj obserwowanie ćwiczeń.

W 2003 r. NATO i UE przeprowadziły wspólne ćwiczenia pod nazwą CMX/CME, które obejmowały sprawdzenie współpracy na szczeblu strategicznym, na płaszczyźnie polityczno-wojskowej, w przypadku operacji prowadzonej przez Unię z wykorzystaniem zasobów NATO. Kolejne wspólne ćwiczenia planowane są na rok 2010.